Murat Isik

19 september | Literair Café Helmond
Door Martin Thijssen | Bekijk de foto's

Een volle zaal met bijna zeshonderd bezoekers luistert naar de rasverteller Murat Isik die met zijn roman “Wees onzichtbaar” de Libris - literatuurprijs 2018 heeft gewonnen.Theo Hakkert - die hem interviewt - stelt als eerste vraag of Isik zich herkent in de hoofdpersoon, de Turkse Metin, wanneer die als vijfjarige beschrijft hoe hij met zij twee ooms, zijn zusje en moeder in een Mercedes vol verstikkende sigarettenrook en bange verwachting vanuit een zwerfbestaan in Duitsland over de Autobahn naar de nieuwe, hopelijk vaste woonplek in de Bijlmer rijdt en daar bij aankomst de opmerkingen van de volwassenen registreert, die je als lezer het ergste doen vermoeden. Zoals, wanneer een oom wijzend naar een plas op de liftvloer opmerkt: ”Ik hoop dat het water is en geen pis.” Isik antwoordt bevestigend, maar hij voegt er wel direct aan toe dat de Bijlmer ook een andere kant heeft gekend. Het Bijlmer-plan was destijds een zeer idealistisch plan. Op het tekenbord van de ontwerper Siegfried Nassuth moest het een prachtwijk worden met veel groen, speelgelegenheid en gezelligheid, maar bezuinigingen hebben juist het aspect leefbaarheid aangetast, de verloedering trad in en liet men - volgens sommigen - ook bewust intreden, om te kunnen slopen. Zeker na de Bijlmerramp in1992, nadat een Boeing 747 zich in een flat in Kruitberg had geboord. De verloedering van een wijk is een van de universele thema’s van het boek.

Werkelijkheid en fictie
Het boek is fictie benadrukt Isik. Het personage Metin is niet identiek met Murat Isik, hoewel er overeenkomsten zijn. In het boek is bijna alles uitvergroot en het overgrote deel van wat gezegd wordt en gebeurt is in werkelijkheid zo nooit gezegd of gebeurd. Isik zegt volop gebruik gemaakt te hebben van zijn vrijheid als schrijver. Het boek was voor hem een manier om schrijvend aan de schaamte voorbij te komen: de schaamte over de armoede, het milieu, zijn vernederend gepest worden: “de schoonmaker” werd hij op school genoemd. “Wees onzichtbaar” - de titel van het boek- was de algemene gedragsregel geworden, nadat moeder hem en zijn zus de wacht had aangezegd, nadat hij de gordijnen in de fik had gestoken en huisuitzetting dreigde: “Wees stil, zorg ervoor dat ze geen last van jullie hebben. Anders moeten we op straat leven.” Je moest je gedeisd houden, niet opvallen. De vriend Kaya uit het boek heeft Isik nooit gehad, een fictionele wensvriend dus. De junks in het boek had hij destijds nooit zo durven aanspreken. En zijn vader? Zijn vader was inderdaad een liefdeloze, egoïstische bruut, die te veel dronk en zijn moeder kleineerde (“vogelbrein”), maar hij had ook zijn charmante kanten, vooral buitenshuis. Maar ook bij de vaderfiguur in het boek zijn zaken uitvergroot en wijken af van de werkelijkheid. Hij heeft het boek nooit als ook een wraakneming op zijn vader willen schrijven. Zijn vader heeft zich wel echt zorgen gemaakt over hoe de vaderfiguur er in het boek zou uitzien en hem via een regelrechte e-mail campagne proberen te beïnvloeden. Zijn vader is voor het verschijnen van het boek gestorven. Maar toch, hoewel de schrijver en het hoofdpersonage niet identiek zijn, wanneer interviewer Theo Hakkert passages uit het boek aanhaalt, wordt door Isik opvallend vaak een link gelegd met zijn biografische werkelijkheid.

Moeder, in besprekingen onterecht vergeten
Eigenlijk is het boek ook een groot eerbetoon aan zijn moeder, zegt Isik. De moeder als personage blijft in besprekingen vaak onderbelicht. Het gaat vooral over de hoofdpersoon Metin en zijn ontwikkeling en over diens vader, en natuurlijk ook over de Bijlmer. De moeder is volgens Isik de sterke vrouw die zich vanonder het juk van de onderdrukkende Turkse cultuur uitvecht en de vader gaat overstijgen. Dat deed ze ook in werkelijkheid. In het boekenweek-essay 2019 met als thema “De moeder de vrouw “, naar het beroemde gedicht van Martinus Nijhoff, zal hij - en dat verklapt hij al vast - over zijn moeder schrijven. Hij heeft er ook geen moment over gedacht om de eervolle essay-schrijfopdracht terug te geven, nadat er van alle kanten geroepen was dat een vrouw dit essay zou moeten schrijven.

De verteller en schrijver Isik
Het vertellen zat van vaders kant in het bloed .Grootvader was een verhalenverteller. Ook zijn vader kon goed vertellen. Ook Isik wil een verteller zijn. Hij wil met zijn gedetailleerde, concrete stijl op filmische wijze zijn lezers pakken en ze in zijn verhaal trekken en vasthouden . Zijn boek was oorspronkelijk twee keer zo dik. Maar hij is gaan hakken. Hij wist dat het goed zou zijn, nadat hij naar herhaaldelijk doorlezen telkens nog geboeid bleef en zelfs de ontroering bij bepaalde passages er telkens weer was. Full-time schrijver worden is altijd zijn diepste wens geweest, ondanks zijn studie rechten. Een week voor het verschijnen van zijn boek zei hij zijn baan als jurist op. De Libris-prijs had hij niet verwacht. Moeder en zus waren trots. In zijn volgende boek zullen San Francisco en 9/11 een belangrijke rol spelen, maar dat verschijnt pas over waarschijnlijk twee jaar.

Wanneer slaagt een immigrant?
Naar aanleiding van een vraag uit het publiek merkt Isik op dat wat meer aandacht en begeleiding voor immigranten belangrijk zijn. Een duwtje kan helpen. Hij heeft moeten ervaren dat hij te laag werd ingeschat, dat is jammer. Het is fnuikend voor je zelfvertrouwen: “De beste zijn in de Nederlandse taal op de ene school en een vijf en bijles krijgen op een de andere.” Ook de advisering is vaak te laag.

Een intrigerende avond met rasverteller Murat Isik over schrijverschap en over biografische en fiktionele werkelijkheid, uitstekend geleid door Theo Hakkert

Martin Thijssen


Lid worden?

Vanaf € 60.- bent u donateur van het Literair Café Helmond. U heeft gratis toegang tot onze 6 literaire avonden en mag bovendien gratis 1 introducé meenemen. Zo bespaart u 50% ! Ook ontvangt u voor elke avond informatie over de schrijver (per email en eventueel per post).

Nieuwe donateurs kunnen zich aanmelden via het aanmeldformulier op deze website of bij het secretariaat:

Wethouder van Wellaan 142
5703 CN Helmond
Tel. 0492 532496

Losse kaartjes kosten € 10,00 (tot 18 jaar € 5,00)
Kaarten zijn alleen aan de zaal verkrijgbaar.
Reservering van plaatsen is niet mogelijk.